از سایت خبری تحلیلی سلام شیعه

نوروز در روايات شيعه

نوروز در روايات شيعه

نويسنده:نادر کريميان سردشتي

الف - در روايات شيعه

پيوسته اين پرسش براي جستجوگري که به فلسفه اعياد تا عمق تاريخ کهن به کنکاش مي پردازد مطرح است که نوروز چرا مقدس است؟ و قداست آن از چه چيزي مايه مي گيرد و اينکه در پيش از اسلام زردشتيان و ايرانيان اين عيد را با شکوه زيادي برگزار مي کردند و همراه باراز و نياز و دعا و مراسم ويژه انجام مي گرفت و با مذهب زرتشتي گره خورده بود و بهار و رستاخيز را نيز نشانگر بود، فلسفه وجوديش چه بود. پس از اسلام نيز در ايران و برخي از کشورهاي اسلامي اين قداست همچنان استمرار يافت و تداوم خود را حفظ نمود تا جايي که وارد حوزه احاديث و روايات ديني شده و بابي به نام باب النيروز در مباحث عيد شناسي مفتوح گشته و به اعمال و آداب آن توجه خاص شد چه رمز و رازي در نوروز نهفته بود که در اين روايات به تثبيت نوروز انجاميد.

حقير با توجه به مطالعاتي که در زمينه قرآن شناسي داشته همواره به نکات و مباحثي که به تثبيت و تصديق اديان پيش از مبعث حضرت محمد ( ص ) در قرآن کريم اشارت رفته است توجه ويژه اي داشته و قرآن نيز آيات عديده اي را به تصديق بمالديه اهل الکتاب اختصاص داده است که در دين شناسي حايز اهميت هستند. قرآن هيچگاه در مورد اديان صاحب کتاب، خط بطلان نهايي نکشيد و نه تنها اين کار را نکرد بلکه تصديق صريح نمود و جاي بسي تاسف است که هنوز کتابي منتشر نشده که موارد تصديق تورات و انجيل و زبور و کتابهاي عهد عتيق و عهد جديد و نيز اوستاي زرتشت را گرد آوري و تدوين کند حال آن که موارد مشترک بسياري، مضامين اين کتابها با قرآن داشته که مي توان همه را مشخص و جمع آوري نمود و ميزان تصديق را که قرآن کريم به آن ناطق است، دريافت.

در قرآن کريم يکبار از مجوس ( زردتشتيان ) در رديف صاحبان کتاب يا اهل الکتاب، ياد شده که قابل تامل بوده و آن در سوره مبارکه حج ( ايه 17 ) است که مي فرمايد: " ان الذين آمنوا و الذين هادوا و الصابءين و النصاري و المجوس، و الذين اشرکوا ان الله يفصل بينهم يوم القيامه ان الله علي کل شي شهيد )

يعني : همانا خدا روز رستاخيز ميان کساني که ايمان آورده اند و يهوديان و صابءين و مسيحيان و زرتشتيان و کساني که شرک ورزيدند حکم مي کند، به راستي خدا بر همه چيز گواه است.

آنچه شگفت انگيز است و يکي از افتخارات ايرانيان محسوب مي شود اين است که خاستگاه دين زرتشتي ايران زمين بوده که در قرآن تحت عنوان " مجوس" از آنان در رديف " اهل الکتاب " نام برده است و اين ويژگي را هيچکدام از اقوام اروپايي و آسيايي و افريقايي و شرق دور دارا نمي باشند که دينشان در کتاب آسماني قرآن به رسميت شناخته شود و به ويژه سنت نبوي نيز مطابق نص صريح حديث بر اکرم ( ص ) مسلمين را مکلف کرد مانند اهل کتاب با زرتشتيان ) بري داشتند که کشتند و علاوه بر آن در صحاح سته احدايث زيادي آمده که از مجوس همچون اهل کتاب جزيه مي گرفتند و درمنابع بسيار معتبر همچون سنن سعيد بن منصور و مسند امام احمد بن حنبل و الام شافعي و صحيح بخاري و مسند طيالسي و سنن کبراي بيهقي و اموال ابو عبيد و روض الانف سهيلي و روايات و گزارش هايي آنده مبني بر اهل کتاب بودن " زدتشتيان " و داشتن پيامبري صاحب کتاب ( يعني حضرت زرتشت ) که اين روايات از جهت اينکه در کهن ترين منابع ثبت و ضبط شده بسيار مورد اعتماد بوده و افتخاري براي ايراني محسوب مي شود که آخرين دين الهي به تثبيت و تاييد آنان و پيامبر شان و کتابشان پرداخته باشد. حتي سعيد بن منصور در سنن خود از عبدالرحمان اين عوف ( صحابي مشهور) گواهي آورده که پيامبر اکرم ( ص ) از مجوسيان ناحيه هجر ( شرق عربستان سعودي ) جزيه گرفته است.

در کتب حديث و کتب فقهي و کتب " الاموال " مفصل به مسايل اهل کتاب بودن مجوسيان ( زرتشتيان ) استدلال شده و در مباحث جزيه به آنها تصريح شده است که نياز به عرضه آنها نيست و در مقاله نيز دنبال اين نيستيم که اين موضوع را در روايات اهل سنت آثار فقهي آنان بررسي کنيم، آنچه در مقاله کوتاه مقصود و منظور است عرضه رواياتي است که از سوي شيعه و از قول امامان بزرگوار در تاييد و تثبيت " نوروز " و آداب و اعمال آن آمده است.

در نخستين که زرتشتيان اهل کتابند و حضرت زرتشت بري در رديف هزاران بري الهي بوده، در منابع شيعي نيز روايات و اقوال زياد است و حتي حضرت زرتشت ظهور بر اکرم ( ص) و باقي ماندن شريعت وي تا روز قيامت را نيز پيش بيني کرده است. سيد ابن طاووس ( 589-664 ) که از علماي برجسته اماميه محسوب مي شود و داراي تاليفات کثيري است و به اتفاق اعلام شيعه از با تقواترين انسان هاي دوره خود بوده است و در کتاب الملاحم و الفتن " ( فصل 27 ) از قول ابومعشر مي گويد: جاماسب و زرتشت در هزار سال قبل از بعثت پيغمبر ( ص ) حکم کرده اند که طالع قرآن ( نشان مي دهد ) که شريعت رسول الله ( ص ) تا روز قيامت باقي خواهد بود.

در بين زرتشتيان پيش از اسلام دو عيد بسيار مبارک و مشهور بود يکي عيد نوروز و ديگري مهرگان ( مهرجان ) بدون گمان در اديان اعياد همراه با اعمال مذهبي برگزار مي شده است و چون دين حضرت زرتشت نيز داراي اعيادي مقدس همچون نوروز بوده اند ( مانند دين مقدس اسلام که دو عيد فطر و قربان مهم ترين و برجسته ترين اعياد ديني مسلمانانت محسوب مي شوند ) اعمال و آداب ويژه اي داشته است که در کتابهايي که از پهلوي به پارسي و عربي ترجمه شده و يا در آداب و مراسم برگزاري اين آيين در نزد زرتشتيان و بقيه ايرانيان مسلمان که به صورت سنتي و شفاهي آن را حفظ کرده اند باقي مانده است، که براي نمونه برخي از آن آداب در نوروزنامه ها و کتاب هايي همچون کتاب التاج " " جاحظ بصري " انژاس يافته است که بعدها برخي از خلفاي عباسي نيز تحت تاثير آثار ايراني به قداست اين جشن توجه داشته ومراسمي را نيز به پاس آن برگزار مي کرده اند و فلسفه و رمز اين که چرا در روايات شيعه اين اندازه به اين عيد توجه شده است ريشه در اعتقادات ديني و باور به " اهل الکتاب " بودن زرتشتيان و دريافت ارزش و اهميت اين عيد ديني بوده که از پيش از اسلام بر جاي مانده است. اگر اين عيد صبغه ديني آن غلبه نداشت ( همچون عيد فطر و عيد قربان ) و قداستي به عنوان يکي از اعياد دين زرتشت مورد توجه نبود هيچگاه اين احاديث با اين صراحت در مورد آن روايت نمي شد، لذا جاي بسي تامل دارد که اين روايات را مورد بررسي قرار داد و حداقل فهرستي از آنها تهيه نمود تا بتوان بعدها به تحليل علمي آنها پرداخت . و اگر حضرت امام صادق( ع ) به يکي از ياران خود فرموده اند: نوروز روزي است که خداوند از بندگانش پيمان گرفت که او را بپرستند و او را شريک و انبازي نگيرند به پيامبران و راهنمايان او بگروند و به پيشوايان دين ايمان بياورند و همان روزي است که آفتاب در آن طلوع کرد و بادها وزيدن گرفت. زمين در آن شکوفا و درخشان شد. همان روزي است که کشتي نوح در کوه آرام گرفت. همان روزي است که پيامبر خدا امير المومنين علي ( ع ) را بر دوش گرفت تا بت هاي قريش را در کعبه به زير افکند و بتان را خرد کنند. چنانکه ابراهيم نيز اين کار را کرد.

تمام اين ويژگي ها نشان مي دهد که نوروز محتواي ديني به خصوصي داشته است. اينک جا دارد رواياتي که پيش از علامه مجلسي در کتب معتبر روايي شيعه آمده نقل کينم . همه مي دانند که کتب اربعه شيعه از نظر اعتبار و ارزش همچون صحاح سته نزد اهل سنت است و لذا روايات مندرج در کتب چهار گانه شيعه يعني : کافي شيخ کليني، من لايحضره الفقيه شيخ صدوق، تهذيب الاحکام و الاستبصار شيخ طوسي، از حيث وارد شدن در اين منابع اهميت ويژه دارند و پس از جرح و تعديل آنها مي تواند مصدر فتوا و احکام و باورها باشد . رواياتي که در سه کتاب از کتب چهار گانه حديث شيعه آمده چنين است:

1- با لفظ نوروز يکبار اين روايات آمده است:

- يوم ... النوروز اهدوااليه الشيء

اين روايت در تهذيب الاحکام طوسي جلد 6 ( ص 378، سطر 11 ) ثبت و ضبط شده است.

2- با لفظ الءيروز چهار بار روايات زير نقل شده است

يا اميرالمومنين اليوم النيروز ( من لايحضره الفقيه، شيخ صدوق، جلد 3، ص 300، سطر4 )

فاذا کان يوم المهرجان اوالنيروز... ( الکافي شيخ کليني ، ج 5، ص141، سطر 6 )

يوم المهرجان و النيروز اهدوااليه الشيء( من لايحضره الفقيه، شيخ صدوق، ج 3، ص300، سطر 13 )

اتي علي بهديه النيروز فقال ما هذا؟( من لايحضره الفقيه، شيخ صدوق، ج 3، ص300، سطر 3 )

3- با لفظ " نيروزا " يک بار در روايت منقول است:

اصنعوالناکل يوم نيروزا (من لايحضره الفقيه، شيخ صدوق، ج 3، ص300، سطر 4 )

4- با لفظ نيروزنا يک بار در روايت منقول است:

نيروزنا کل يوم (من لايحضره الفقيه، شيخ صدوق، ج 3، ص300، سطر 5 )

نکته قابل توجه در اين است که بيشتر اين روايات در کتاب من لايحضره الفقيه، شيخ صدوق آمده که روايات اين کتاب نسبت به ساير کتب اربعه از اعتبار وارزش بيشترين برخوردار است به ويژه که شيخ صدوق در آن کتاب بيشتر به روايات فقهي و علمي عنايت داشته است و علاوه بر آن روايات اين با منابع حديث اهل سنت از نظر مضمون و محتوا و حتي الفاظ اشتراک چشمگيري نسبت به ساير کتابهاي حديث شيعه دارد.

اينک در پايان مقاله به روايت مشهور معلي بن خنيس پرداخته و از قول حاج شيخ عباس قمي در مفاتيح الجنان ( فصل 11 ) اعمال عيد توروز را بنابر تعليم امام جعفر صادق ( ع ) به معلي بن خنيس نقل مي کنيم :

و اما اعمال عيد نوروز: پس چنان است که حضرت صادق ( عليه ااسلام ) به معلي بن خنيس فرموده که:

1- چون روز نوروز شود غسل کن،

2- و پاکيزه ترين جامه هاي خود را بپوش،

3- و به بهترين بوهاي خوش خود را خوشبو گردان،

4- و در آن روز روزه بدار،

5- پس چون از نماز پيشين و پسين و نافله هاي آن فارغ شوي چهار رکعت نماز بگذار يعني دو رکعت به يک سلام، و در رکعت اول بعد از حمد ده مرتبه سوره انا انزالناه بخوان، و در رکعت دوم بعد از حمد ده مرتبه " قل يا ايهاالکافرون " و در رکعت سيم بعد از حمد ده مرتبه سوره " قل خو الله احد " و در رکعت چهارم بعد از حمد ده مرتبه " قل اعوذ برب الفلق " و " قل اعوذ برب الناس " بخوان و بعد از نماز به سجده شکر برو و اين دعا بخوان:

اللهم صل علي محمد و آل محمد آلا وصياء المرضيين و علي جميع انبياءک و رسلک با فضل صلواتک و بارک عليهم با فضل برکاتک و صل علي ارواحهم و اجسادهم، اللهم بارک علي محمد و آل محمد و بارک لنا في يومنا هذاالذي فضلته و کرمته و شرفته و عظمت خطره ، اللهم بارک لي فيما انعمت به علي حتي لا اشکر احدا

غيرک و وسع علي في رزقي يا ذاالجلال و الا کرام، اللهم ما غاب عني فلا يعيبن عني عونک و حفظک و ما فقدت من شي فلاتفقد ني عونک عليه حتي لا اتکلف ما لا احتاج اليه يا ذا الجلال و الا کرام :

بار خداي بر محمد و آل محمد اوصياء پسنديده رحمت فرست و هم بر همه پيامبران و فرستادگانت به بهترين رحمت هايت و برکت ده برايشان به بهترين برکاتت و بر جسم و جانشان رحمت فرست، بارخدايا برمحمد و آل محمد برکت ده و به ما در اين روزي که بر تريش دادي و گراميش نمودي و شرافت و بزرگيش بخشيدي برکت ده، بار خدايا مرا در آنچه بر من انعام کردي برکت ببخش تا به غير از تو ديگري را سپاس نکنم و در روزيم گشايش و وسعت ده اي صاحب جلال و بزرگواري، بار خدايا هر چه از من نهان باشد. پس کمک و نگهداري تو از من نهان مباد و هر چيز را گم کنم پس مبادا گمم کني ياريت را تا به رنج و زحمت نيفتم براي آنچه محتاج آن نيستم اي صاحب جلالت و بزرگواري سپس حاج شيخ عباس قمي مي نويسد: چون چنين کني گناهان پنجاه ساله تو آمرزيده شود و بسيار بگو يا ذالجلال و الاکرام .

ادامه مطلب را بخوان